“Wat is er nodig om blijvend een veilige ruimte en cultuur van vertrouwen en openheid te scheppen?” Met die vraag opende dagvoorzitter mr. Monique de Witte-van den Haak de studiedag Sociaal-emotionele veiligheid in de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland. De bijeenkomst werd georganiseerd door de Nederlandse Bisschoppenconferentie en de Konferentie van in Nederland gevestigde religieuzen (KNR), in samenwerking met de Tilburg School of Theology (TST).
Aan de studiedag, die plaatsvond in de Bergkerk in Amersfoort, namen ruim 120 mensen deel. Het gezelschap was breed samengesteld en bestond uit vertegenwoordigers van allerlei geledingen binnen de Kerk: priesters en diakens, pastoraal werkers, leidinggevenden van religieuze gemeenschappen en kloosters, rectoren van priesteropleidingen, betrokkenen bij het Meldpunt en vertrouwenspersonen.
Voortbouwen op gezamenlijke verantwoordelijkheid
Sinds het begin van de aanpak van seksueel misbruik van minderjarigen in de Rooms-Katholieke Kerk werken de bisschoppen en de hogere oversten in Nederland nauw samen. Gezamenlijk vroegen zij de heer Deetman onafhankelijk onderzoek te doen naar misbruik binnen de Kerk. Ook de aanbevelingen uit dat onderzoek werden gezamenlijk ingevoerd. Het huidige Meldpunt Grensoverschrijdend Gedrag RKK is eveneens een gezamenlijk initiatief.
De studiedag van 30 september past in die lijn van gezamenlijke verantwoordelijkheid. “Het thema van vandaag is een belangrijk thema”, zei dagvoorzitter De Witte. “Een onderwerp dat getekend wordt door het verleden, het onvoorstelbare leed dat daar is aangericht en de lessen die daaruit zijn getrokken en de permanente aandacht die ervoor behoort te zijn. Niet voor niets heeft paus Leo XIV ook tijdens zijn bezoek aan Franrijk afgelopen dagen ook weer persoonlijk met slachtoffers gesproken.”
Mgr. Van den Hout, bisschop van Roermond, opende de dag met gebed. Daarna volgden verschillende inleidingen.
Terugblik op vijftien jaar beleid en bewustwording
Dr. Stefan Gärtner, universitair docent praktische theologie aan de Tilburg School of Catholic Theology, blikte terug op de periode vanaf 2010. Hij sprak over maatregelen die de Kerk in Nederland nam, waaronder de instelling van het onafhankelijke Meldpunt en de invoering van de Gedragscode Pastoraat. Met het oog op het voorkómen van grensoverschrijdend gedrag wees hij op het belang om zaken als macht en gezag, spiritualiteit en kerkelijke cultuur verder te doordenken.
Ervaringen in België
Mia De Schamphelaere LLM, voormalig parlementariër CD&V, is in Vlaanderen verbonden aan het ‘Gemeenschappelijk opvangpunt voor de melding van seksueel misbruik van minderjarigen en kwetsbare personen in een pastorale context’. Zij schetste voor het Nederlandse publiek de ervaringen van de Belgische Kerk. “De verhalen van slachtoffers moeten de Kerk blijvend aansporen tot nederigheid, waakzaamheid en verandering”, benadrukte zij. “De Kerk mag de bladzijde van de misbruikcrisis niet simpelweg omslaan, maar moet uit het verleden blijven leren en bouwen aan een cultuur waarin iedereen zich veilig, beschermd en gerespecteerd weet.”
Safeguarding als opdracht voor de hele Kerk
Hoe je dat kunt doen werkte prof. dr. Hans Zollner sj uit in zijn inleiding. Hij sprak over ‘safeguarding’ en de missionaire identiteit van de Kerk. Christus zelf, zo stelde hij, is de veilige ruimte bij uitstek. Daarom is de geloofsgemeenschap geroepen om veilige ruimtes, veilige relaties, veilige processen en veilige structuren te creëren voor alle mensen, en in het bijzonder voor kwetsbare personen.
Hij gaf ook aan hoe opeenvolgende pausen de zorg voor slachtoffers en de preventie van misbruik een “urgente opdracht” noemden en een verantwoordelijkheid “voor het hele volk van God”. Daarbij citeerde hij de apostel Paulus: “Wanneer een lid lijdt, delen alle ledematen in het lijden” (1 Korintiërs 12, 26).
Meer dan regels en procedures
In de middag sprak Mr. Theo Bot, voorzitter van de Klachtencommissie van het Meldpunt. “Procedures zijn noodzakelijk, maar ze zijn pas het halve werk”, zei hij. “Reglementen en klachtenprocedures zijn vooral reactief. Ze treden in werking wanneer er iets is gebeurd.”
“Sociaal-emotionele veiligheid vraagt juist om preventie. Dat betekent dat we binnen parochies en kerkelijke instellingen voortdurend aandacht moeten hebben voor de manier waarop mensen met elkaar omgaan.”
Volgens Bot is die aandacht ook binnen procedures zelf van groot belang. “Iedere procedure heeft zijn eigen taal: melding, klacht, verweer, hoor en wederhoor, bewijs, bevoegdheid, termijnen, dossier en besluit”, zei hij. “Uit een oogpunt van zorgvuldigheid is dat nodig, maar iemand die zich gekwetst, geïntimideerd of misbruikt voelt, komt niet binnen als ‘dossier’. Die komt binnen als mens. Het is dan ook van wezenlijk belang dat procedurele rechtvaardigheid en menselijke aandacht een twee-eenheid zijn.”
Synodale gesprekken over de praktijk
Na de inleidingen voerden de deelnemers in dertien gespreksgroepen met elkaar op synodale wijze een gesprek. Zij spraken over de inleidingen: wat raakte hen daarin en waarom? En: wat is er nodig voor hun eigen praktijk?
Vervolgens vond een dialoog plaats met de vicevoorzitter van de bisschoppenconferentie, Mgr. De Korte, en de waarnemend voorzitter van de KNR, zuster Monica Raassen Crss. Voor veel deelnemers was vooral de bijdrage van prof. dr. Zollner inspirerend geweest. De dialoog ging over de wijze waarop je, juist als kerkgemeenschap, een verantwoordelijkheid hebt om te zorgen voor een veilige omgeving.
Mgr. De Korte merkte op: “Je kunt werken met regels, gedragscodes, VOG’s en vertrouwenspersonen. Dat is allemaal goed en noodzakelijk. Maar voor preventie is ook een open en transparante cultuur nodig, waarin veiligheid werkelijk centraal staat en waarin misstanden worden voorkomen.”
Zuster Monica Raassen onderstreepte nogmaals dat veiligheid breder is dan het voorkomen van seksueel grensoverschrijdend gedrag. “Het gaat ook over machtsmisbruik, spirituele manipulatie en andere vormen van grensoverschrijdend gedrag”, zei zij. “Dat vraagt om openheid, goede begeleiding, duidelijke procedures en laagdrempelige mogelijkheden om zorgen of klachten te melden.”
Afsluiting met gebed
De bijeenkomst werd afgesloten met gebed, waarin zuster Monica Raassen voorging. “U heeft door Jezus uw Kerk op aarde gegrondvest, en wij mogen daaraan bijdragen”, bad zij. “We weten dat het niet altijd de plek is geweest die zij had moeten zijn. Niet altijd is die veiligheid geboden geweest. Daar zijn we ons vandaag extra bewust van geworden. Daarom vragen wij om uw geestkracht, zodat dit in de toekomst niet opnieuw gebeurt. Help ons ons bewust te blijven van onze eigen kwetsbaarheid, maar vooral van de kwetsbaarheid van de mensen voor wie wij zorg dragen.”
Aan het eind van het gebed nodigde zij alle aanwezigen uit samen een Weesgegroet te bidden om de voorspraak van Maria te vragen. “Zij heeft als moeder altijd zorg gedragen voor de mensen om haar heen, in het bijzonder voor haar Zoon, maar ook voor alle anderen. Zij kan een voorbeeld zijn van hoe wij in zorgzaamheid met elkaar omgaan”, aldus zuster Monica.
Deze studiedag werd mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van Porticus en de Mr. Paul de Gruyter Stichting.
Foto’s en verslag: Daphne van Roosendaal
Bekijk ook de twee video’s van deze studiedag over sociaal-emotionele veiligheid in de Kerk
Meer over de sprekers en hun inleidingen: