Catharinadag 2016: Aandacht en Barmhartigheid. Kijken met kunstenaarsogen

Gepubliceerd op: 1-12-2016 om 10:23 door eh.

'S-HERTOGENBOSCH - Op 25 november organiseerden stichting Christine de Pisan en de KNR in de Grote Kerk in ’s-Hertogenbosch de jaarlijkse Catharinadag. Thema: Aandacht en Barmhartigheid. Kijken met kunstenaarsogen.

De middag werd geopend door zr. Tarcies Wijngaard van stichting Christine de Pisan. Na een woord van welkom stond zij kort stil bij het overlijden van mw. Will van de Ven, die precies een week ervoor was overleden. Will was als voorzitter en secretaris, de drijvende kracht achter vele Catharinadagen en had ook deze middag mee in de steigers gezet. Het is zeer verdrietig dat zij de dag zelf niet meer mee heeft mogen maken.

Jeroen Bosch tussen Genesis en Apocalyps

Vervolgens was het woord aan prof. dr. mr. Patrick Chatelion Counet, bijzonder hoogleraar Bijbel in de Nederlandse cultuur aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn inleiding over Jeroen Bosch ‘Tussen Genesis en Apocalyps’ probeerde hij een antwoord te vinden op de vraag of Jeroen Bosch inderdaad is aangeraakt door het Kwaad, de duivel, zoals velen beweren of toch door God. In een uur tijd nam hij de toehoorders mee langs enkele beroemde schilderijen van Bosch en wees hen op allerlei details die symbool stonden voor het Kwaad en wezen op de aanwezigheid van dat kwaad. De schilderijen van Bosch zijn als teksten en de schilder gaat in zijn werken het gesprek aan met andere werken en teksten.

In veel van de schilderijen van Bosch lijken de tijden door elkaar te lopen. Het Kwaad is al te zien in het paradijs,  er zijn al verwijzingen naar de kruisdood in de stal van Bethlehem en ook daar lijkt de antichrist om de hoek te kijken (Aanbidding van de Koningen). In de tuin der lusten zien we een uil (symbool voor het donker en het kwaad) in de levensboom.

Typologie

In de Middeleeuwen konden slechts weinig mensen lezen en schrijven. Bijbelverhalen werden uitgebeeld in schilderijen. Hier zien we vaak dat er sprake is van typologie. In een schilderij zijn verwijzingen te zien naar een verhaal uit het Oude Testament en een vergelijkbaar verhaal in het Nieuwe Testament. Ook Jeroen Bosch maakt veel gebruik van deze typologie. Chatelion Counet laat de aanwezigen de nodige voorbeelden hiervan zien.

Ook Bosch haalde zijn inspiratie uit andere bronnen en gebeurtenissen. Als kind maakte hij de grote stadbrand mee. De beelden daarvan schilderde hij op o.a. het Laatste Oordeel. Ook lijkt hij geïnspireerd te zijn door de Roman van de Roos en het verhaal van Tondalus.

De tijd

Voor Jeroen Bosch bestond de tijd niet als een opeenvolging van de gebeurtenissen, maar hij schildert een moment van eeuwigheid. Chatelion Counet verwees hierbij naar Augustinus en zijn beeld van tijd. God staat buiten de veranderlijke tijd, hij bevindt zich in de eeuwigheid en overziet het eind en het begin. Dit is ook het perspectief van waaruit Bosch schildert. De tijd als één alomvattend moment waarin Genesis en Apocalyps, Isaac en de Kruisdood, de Duivel en de Levensboom zich bevinden. Eeuwig betekent niet heel lang en voor altijd voortdurend, maar een allesomvattend moment.  Bosch kijkt naar dit moment met de allesomvattende ogen van God.

impressie catharinadag 2016

Nelleke de Laat, Allemantel

Na deze reis door de schilderijen van Bosch, was het de beurt aan Nelleke de Laat, kunstenaars en vertelster. In 2007 exposeerde zij in het Noord-Brabants museum en logeerde daar ook drie maanden. In ruil daarvoor bood zij de stad een cadeau aan: een nieuwe mantel voor het beeld van de Zoete Moeder in de St. Jan in Den Bosch. Ze deed een oproep aan alleman om een stukje stof aan te leveren voor deze mantel. In smeuïg Brabants dialect vertelt zij hoe er massaal gehoor werd gegeven aan haar oproep. Over mgr. Bluijssen die een stuk van de pijp van zijn pyjama afstond en mgr. Hurkmans die de door zijn moeder gebreide sokken stuurde uit de tijd dat hij nog op het seminarie zat. Er waren ook ontroerende verhalen bij van een moeder die haar kind verloren was en een van de laatste kledingstukken van het kind afstond. ‘Dan zou ze dicht bij Maria zijn, en dat zou troost geven’.  Nelleke vertelt ook dat het nog niet zo eenvoudig was om de mantel precies op maat te krijgen. Voorkomen moest worden dat hij te veel op het beeld zou hangen, omdat dit zeer kwetsbaar is.  De Zoete Moeder heeft verschillende mantels, maar dit is de enige die door het volk geschonken is. Ieder jaar van 8 t/m 15 september, van Maria Geboorte tot Maria, moeder van smarten, draagt zij deze hemelsblauwe mantel waar lief en leed in terug te zien zijn.

Omgekeerde werken van barmhartigheid.

Tot slot was het de beurt aan Nanne Meulendijks, een jonge kunstenares en illustrator. Haar zeven omgekeerde werken van barmhartigheid, waren te zien in de Grote Kerk. Henri Geerts ging in gesprek met haar en vroeg om uitleg. Op de schilderijen is niet de uitvoering van de werken te zien, maar is eerder sprake van het omgekeerde. De hongerige voeden, laat mensen met obesitas zien die zich te goed doen aan allerlei ongezonde lekkernijen terwijl sommigen van hen poseren met een uitgemergeld Afrikaans kindje. De naakten kleden toont een sweatshop in Asia waar arbeiders worden uitgebuit om onze kleding te maken. De dorstigen laven toont ons hoe we het regenwoud omkappen om plaats te maken voor een sojaplantage, waar de plantjes met water en pesticiden worden besproeid.  Met haar schilderijen wil ze mensen aan het denken zetten.  Dat lukte zeker, want tijdens de afsluitende borrel, liepen velen nog eens langs de schilderijen en werd er veel over gesproken.

De werken van Nanne Meulendijks zijn te zien op haar website

In het KNR Bulletin van augustus 2016 zijn interviews te lezen met Nelleke de Laat en Nanne Meulendijks