Vrouwelijke canonisten ten dienste van religieus leven

Gepubliceerd op: 1-6-2016 om 07:01 door Myriam Wijlens.

NEMI | ROME - De onlangs opgerichte Raad van Canonisten van de UISG, de internationale koepelorganisatie van vrouwelijke hogere oversten, heeft twee initiatieven ontplooid. Een lid van de Kommissie Kerkjuridische Aangelegenheden Religieuzen van de KNR (KAR) beschrijft in deze bijdrage beide nieuwe initiatieven.

In het najaar van 2015 vond te Nemi (nabij Rome) het eerste vijfdaagse congres plaats van een nieuw netwerk van vrouwelijke religieuzen die canoniste zijn. Veertig vrouwelijke religieuzen waren een week bij elkaar om een netwerk op te bouwen; tien (oudere) westerse-, tien Aziatische- en twintig Afrikaanse zusters. In herinnering blijft vooral de jeugdigheid van de zusters, de immense energie en dynamiek, maar ook de gedeelde ervaring dat we allemaal een lange weg hebben afgelegd voordat de ons omringende mannen in de kerk erkennen wie we zijn en wat we kunnen: vrouwen, religieus en nagenoeg allen gepromoveerd in het canoniek recht. We waren gekomen als individuen vanuit een klerikale wereld, maar keerden terug naar onze werkplekken als deel van een netwerk van vrouwelijke collegae. We zijn werkzaam in de leiding van religieuze instituten, als bisschoppelijk gedelegeerde voor religieuzen, als hoogleraar canoniek recht, als decaan van een faculteit voor canoniek recht, als adviseur van kapittels, van individuele religieuzen, als rechter in een bisdom. 

In mei 2016 vond de eerste workshop van vrouwelijke canonisten voor generale oversten van vrouwelijke religieuze instituten in Rome plaats; vrouwen adviseren vrouwen. Met 175 deelneemsters was de zaal volledig vol. Er waren meer aanmeldingen dan plaatsen. 

Vrouwelijke canonisten

Vlnr: Sr Mary Wright, Myriam Wijlens en sr Sharon Holland

Het netwerk

De wereldwijde organisatie van generale oversten van actieve vrouwelijke religieuzen, de Unione Internazionale delle Superiore Generali (UISG) besloot in 2015 om een Council of Canon Lawyers (CCL) – een Raad van Canonisten - op te richten. Dit was vooral een antwoord op de oproep van Paus Franciscus voor een herwaardering van de rol van vrouwen in de kerk. Individuele zusters zouden evenals instituten van vrouwelijke religieuzen de mogelijkheid moeten hebben om kerkjuridisch advies te krijgen van vrouwelijke canonisten. Vrouwelijke religieuzen maken wereldwijd ongeveer 80% van alle religieuzen uit, maar in vele opzichten spelen ze in de kerk, in besluitvormingsprocessen en in documenten een ondergeschikte rol ten opzichte van de mannelijke religieuzen. Om die reden is besloten de Raad van Canonisten op te richten, die zowel de UISG als ook de UISG-leden kan adviseren. De Raad van Canonisten is samengesteld uit vijf religieuzen afkomstig uit vijf verschillende continenten. Deze Raad besloot een wereldwijd netwerk van vrouwelijke canonisten op te richten. Het primaire doel van het netwerk is het bieden van wederzijdse hulp. Generale besturen stellen regelmatig de vraag of er niet een canonist ter plekke is die een provincie, bijvoorbeeld in Afrika, kan helpen. Het netwerk vereenvoudigt het vinden van een antwoord op deze vraag. De leden van het netwerk zijn ook gespecialiseerd in verschillende vraagstukken. Terwijl sommigen gespecialiseerd zijn in vragen met betrekking tot het noviciaat, het opbouwen van scholen en/of ziekenhuizen, canonieke aspecten bij psychisch zieke religieuzen, etc. ben ikzelf vooral met thema’s rond veroudering van instituten bezig. Het netwerk helpt om gespecialiseerde kennis en ervaring uit te wisselen. Een tweede doel van het netwerk betreft onderlinge steun. Vrouwelijke religieuzen hebben het niet gemakkelijk in een door clerici gedomineerde wereld. Senior vrouwelijke canonisten zullen daarom jonge canonisten in Afrika gaan coachen en ondersteunen in hun positie ten opzichte van bisschoppen en mannelijke religieuze instituten. Drie grote problemen kwamen aan de orde: 1) seksueel misbruik van zusters door priesters; 2) het vermogen van de zusters (scholen, ziekenhuizen) en het respect hiervoor door de bisdommen; 3) kerkjuridisch onderlegde zusters krijgen zelden een benoeming in bisdommen en men verwacht gratis dienstverlening van hen. Het opgezette netwerk kan reeds nu vaststellen, dat de samenwerking met de Congregatie voor Religieuzen goed is. De Congregatie toonde haar interesse en goedkeuring door een afdelingshoofd en een stafmedewerkster aan het woord te laten. Zuster Annunziata Remossie OMVF sprak over de ‘Richtlijnen met betrekking tot vermogensrechtelijke aangelegenheden’ en pater Leonello Leidi CP antwoordde op algemene vragen van de aanwezigen alsmede over genoemde problemen.
Het derde doel van het netwerk is om besturen van religieuze instituten op canoniek vlak te scholen. Dit zal vooral per continent georganiseerd worden. De eerste workshop waarin kennis op het gebied van canoniek recht werd aangeboden was de UISG bijeenkomst in mei 2016 te Rome.

De workshop

De Raad van Canonisten wilde de generale oversten van religieuze instituten zowel een inleiding in canonieke vraagstukken aanbieden alsmede ter plekke voor canoniek advies beschikbaar zijn tijdens de UISG vergadering. Voorafgaand aan de UISG bijeenkomst werd daarom een twee daagse workshop aangeboden. Thema’s waren onder andere: de relatie tussen bisschoppen en religieuze instituten, uittreden en exclaustratie, herstrukturering van instituten, herziening van constituties en de ouderwordende provincies of zelfs instituten. Twee van de spreeksters waren voormalige stafmedewerkster van de Congregatie voor Religiezen: zuster Sharon Holland IHM (USA) en zuster Mary Wright IBVM (Australië). Andere spreeksters kwamen uit Italië, Nigeria, Senegal, Canada en Duitsland/Nederland. Enkele leden van het netwerk bleven beschikbaar gedurende de UISG bijeenkomst voor individueel en persoonlijk advies.

Een vooruitziende blik

Zowel in het netwerk als in de groep die de workshop gaf, was ik de enige niet-religieuze. Ik was uitgenodigd als vertegenwoordigster van Noord Europa en omdat men wist dat ik inmiddels al 25 jaar religieuzen adviseer. Tijdens mijn introductie aan het netwerk en bij de workshop heb ik verteld dat enkele vrouwelijke religieuze instituten in Nederland 30 jaar geleden besloten om me te ondersteunen bij mijn studie canoniek recht. De motivatie daarvoor luidde destijds: “Rond 2010 hebben we in Nederland geen mannelijke religieuzen meer die canonist zijn en wijzelf zullen oud zijn. Wie zal onze rechten verdedigen vooral als het om het vermogen gaat? De kerk is toe aan vrouwen die vrouwen adviseren. Daarom zullen we je laten studeren.” De aanwezige oversten en collegae canonisten waren geraakt door de vooruitziende blik. Ook nu en in de toekomst kunnen Nederlandse vrouwelijke religieuzen zusters uit andere delen van de wereld financieel helpen in hun studie tot canoniste. Het zou passen in de droom van paus Franciscus om de positie van de vrouw te versterken.
Conrad Hilton is de oprichter van de wereldwijde keten van Hilton Hotels. De Conrad Hilton Foundation for Sisters sponsort de Raad van Canonisten, het netwerk en de workshop. Naast het netwerk voor canonisten en het opbouwen van de website in meerdere talen stelt hij per jaar drie studiebeurzen voor canoniek recht voor vrouwelijke religieuzen beschikbaar. Dit is zijn uiting van dank voor het werk van vrouwelijke religieuzen, waarmee hij als leerling had kennisgemaakt.
De zusters in Nederland die me ooit steunden dank ik tot op de dag van vandaag. Op mijn beurt steun ik nu jonge vrouwelijke canonisten uit Afrika opdat zij daar goed werk kunnen doen. 

Myriam Wijlens 

De nederlandse Myriam Wijlens is hoogleraar canoniek recht aan de Universiteit van Erfurt (Duitsland). Ze maakt sinds 1993 deel uit van de Kommissie Kerkjuridische Aangelegenheden Religieuzen van de KNR (KAR).
Email: wijlensATyahoo.de; www.uni-erfurt.de/kirchenrecht/