Een passie voor Bach

Gepubliceerd op: 18-3-2016 om 08:46 door Sanny Bruijns. Bron: Achter de Karmel 2016/1

NIJMEGEN - Vorig jaar verscheen het boek Bachs grote Passie, een spiritueel-liturgische benadering van de Matthäus-Passion van Johann Sebastian Bach.

Sanny Bruijns o.carm. interviewde de schrijver ervan: Bach-kenner Ad de Keyzer. Onderstaand enkele fragmenten uit het gesprek.

Wanneer en hoe heeft Bach je geraakt?
Toen ik zeven jaar was en in het kerkkoor zat, zongen wij op eerste kerstdag ‘Wohl mir dass ich  Jesum habe' (vert. Wat een voorrecht dat ik Jezus heb). Toen was ik helemaal verkocht. “Onze Lieve Heer had me dwars door mijn hart gepakt” zeg ik nu. Mijn vader vond het maar flauwekul, maar ik wist het zeker. Toen ben ik begonnen met piano en orgel spelen. Als je van muziek houdt, dan komt Bach vanzelf op je weg. Waar het om gaat is dat Bach een spiritueel mens was, die weet had van de geestelijke weg. De eerste keer dat ik de passie meemaakte was in 1965 in Apeldoorn. Aafje Heynis zong toen de altpartij, ik herinner het me nog heel goed. 

Ad de Keyzer

In 2015 verscheen je boek ‘Bachs grote Passie’. Klopt het, dat dit je levenswerk is? 
Bachs Matthäus-Passion wordt beschouwd als het mooiste muziekstuk ooit geschreven. Mijn boek is de vrucht van jarenlang omgaan met de geestelijke koormuziek van Bach. Het is het resultaat van zeker twintig jaar luisteren, overwegen, praten, om er achter te komen waar Bachs passie over gaat. Het is het belangrijkste van waar ik tot nu toe mee bezig ben geweest. Bach was een mystiek gevoelig mens. Voor hem was de ervaring van het goddelijke erg belangrijk. Hij gebruikte de Bijbelse teksten niet om muziek te maken, maar hij deed het omgekeerde. Hij maakte muziek om ruimte te maken voor de betekenissen van de teksten. Als Judas Jezus kust, dan is muziek die hij daarbij maakt valser dan vals. Hij laat het verraad klinken in het valse akkoord. 

Hoe is je boek ‘Bachs grote Passie’ ontvangen?
Het boek is heel goed ontvangen. Daar ben ik erg blij mee, ook voor de uitgever die het aangedurfd heeft mijn boek uit te geven. Het leuke van de boekpresentatie was, dat er echt wat gebeurde. Er werden o.a. delen van de  passie gezongen. En er was een forum met o.a. Wilfried Kemp en Govert Jan Bach, een rechtstreekse afstammeling van de vader van Bach. 

Moet je geloven om van Bach te kunnen genieten?
Nee, dat hoeft helemaal niet, je moet in staat zijn te ervaren. God is een ervaring, geen gedachte of theorie. Bach werd innerlijk zeer bewogen door het Woord. Hij wist dit om te zetten in muziek, die ons weer raakt en niet onverschillig laat. Bach wist wat lijden was. Hij heeft zijn vrouw en elf kinderen begraven en aan het einde van zijn leven was hij blind. Het verhaal gaat, dat dat komt van het bij kaarslicht nootjes opschrijven. De noot op Ach aan het begin van deel 2 is de langste noot van de Matthäus-Passion. Daarin wordt het verdriet voelbaar. De aria Erbarme dich is een vertaling van Kyrie eleison, Heer ontferm u. En ontferming is misschien wel wat we het hardste nodig hebben, of je nu een gelovend mens bent of niet. 

Bach

Krijg je er niet genoeg van om elke keer weer met de muziek van Bach de boer op te gaan?
Nee, het verveelt nooit en het is altijd actueel. Omdat het ter plekke gebeurt. Wat je hebt gelezen of gehoord, dat neem je mee de zaal in en dan zit heel Syrië op je nek. Die actualiteit is er altijd. Dat is de kracht van de rite. Bach heeft een liturgische rite mogelijk gemaakt, de voltrekking van het lijdensverhaal op Goede Vrijdag. Jezus sterft nog steeds en met hem en in hem allen die lijden en sterven. Het gaat over lijden en dat is verschrikkelijk. Maar de passie gaat ook over het menselijk tekort. Petrus neemt een centrale plaats in in Bachs passie, waardoor je jezelf in hem gaat herkennen. De zonde is voor Bach een existentiële ervaring, geen morele categorie. Hij maakt het mogelijk om bij onszelf te komen. Als je naar de Matthäus-Passion bent geweest en je wilt weten wat je gehoord en beleefd hebt, dan helpt mijn boek jou hopelijk om daar een antwoord op te vinden. Het is een hulp achteraf en geen uitleg vooraf. 

Het volledige artikel

Ad de Keyzer (1952) is vanaf 1980 betrokken bij de Eliagemeenschap te Nijmegen. In de loop der jaren heeft hij bij vele liedteksten van Kees Waaijman muziek gecomponeerd, o.a. in het kader van het Psalmenproject. Vanaf 1989 is hij part-time werkzaam bij het Titus Brandsma Instituut met als aandachtsveld liturgische spiritualiteit. Ad is o.a. auteur van het boek ‘Ga met ons jouw weg, opbouw, betekenis en vormgeving van de eucharistie’, Baarn 2001. Vanaf 2004 is Ad part-time werkzaam als beleidsmedewerker bij de zusters J.M.J. te Den Bosch.