God verdwijnt uit Nederland

Gepubliceerd op: 14-3-2016 om 15:51 door kro-ncrv. Bron: kro kruispunt

HILVERSUM - Gisteren, 13 maart werden de resultaten van het onderzoek God in Nederland gepresenteerd.

God verdwijnt uit Nederland

Het geloof in God verdwijnt steeds verder uit onze samenleving; Nederland is geen christelijke natie meer, dat zijn de belangrijkste conclusies uit het toonaangevende onderzoek 'God in Nederland' dat KRO Kruispunt gisteren presenteerde. Het kerkbezoek blijft dramatisch dalen en het geloof in een persoonlijke God is sterk afgenomen, concluderen de onderzoekers. Ook de alom verwachte opmars van spiritualiteit zet verrassend genoeg niet door. Het onderzoek 'God in Nederland' wordt vanaf 1966 om de tien jaar uitgevoerd, de vorige editie was in 2006.  Voor dit onderzoek zijn ruimte 2100 Nederlanders ondervraagd. De  onderzoekers zijn Ton Bernts van de Radboud Universiteit en Joantine Berghuijs van de Vrije Universiteit Amsterdam, de resultaten worden gepubliceerd in een boek dat komende week verschijnt. 

Het onderzoek is vooral gericht op veranderingen die zich in de loop der jaren voordoen, en is daarom vooral gebaseerd op vragen die al in eerdere edities zijn gesteld. Daarnaast zijn er ook nieuwe vragen rond spiritualiteit, inspirerende personen en bijvoorbeeld The Passion. In het rapport wordt ook ruim aandacht besteed aan de wijze waarop Nederlanders hun geloof of spiritualiteit zelf verwoorden.      

Een overgrote meerderheid van de Nederlanders (82%) komt nooit of bijna nooit in de kerk en nog maar veertien procent gelooft in een persoonlijke God. Voor veel Nederlanders is het christendom een onbekende of exotische wereld geworden.  Bijna een kwart van de ondervraagden noemt zichzelf atheïst, dat was in 2006 nog veertien procent.

Het aantal 'ietsisten' (die geloven in iets als een hogere macht) is ook gedaald, van 36 naar 28 procent. Een opvallende conclusie van het onderzoek is dat de opmars van spiritualiteit tot stilstand lijkt te zijn gekomen. 31 procent beschouwt zichzelf als spiritueel, waar dat eerder 40 procent was. 

Maatschappelijke rol van religie minder belangrijk

Uit het onderzoek blijkt dat de rol van religie in de samenleving steeds kleiner wordt. Een ruime meerderheid van de Nederlanders vindt dat religie geen bepalende rol meer hoort te spelen in de politiek, en ook ten aanzien van onderwijs op godsdienstige grondslag is de balans negatief. Een opvallend verschil met 2006 is dat religie veel minder als sociaal bindmiddel wordt beschouwd. Een kwart van de bevolking denkt dat als niemand meer in God gelooft, de moraal wordt bedreigd. In 2006 vond 40% van de mensen dat nog. Met name onder seculieren en ongebonden spirituelen is deze opvatting nagenoeg verdwenen.

Sombere cijfers in een tijd waarin Nederland zich weer op maakt voor The Passion. Het lijdensverhaal van Jezus trekt elk jaar miljoenen tv-kijkers. Ook het 'Passion-effect' is in het onderzoek opgenomen: het evenement krijgt een ruime voldoende als betekenisvol drama en spreekt brede groepen aan, zowel kerkelijk betrokkenen als mensen die op afstand staan van het geloof. De buitenkerkelijken krijgen door het programma echter nauwelijks meer interesse voor het christelijk geloof.

De religieuze kaart van Nederland

Van de Nederlanders is momenteel 68% buitenkerkelijk, 25% rekent zich tot een van de christelijke kerken, waarvan bijna 125 katholiek,  5% is moslim en 2% hangt een andere niet-christelijke godsdienst aan. De grote groep van buitenkerkelijken kan worden opgedeeld in ongebonden gelovigen (17%) die buiten de kerk staand enig christelijk geloof hebben behouden, ongebonden spirituelen (10%) die niet gelovig maar wel spiritueel zijn, en tot slot 41% seculieren die gelovig noch spiritueel zijn. 

Minder geloof, ook binnen de kerken

Niet alleen in de samenleving als geheel zijn steeds minder woorden, beelden en daden van het christelijke geloof zichtbaar. Ook in de kerken zelf verliezen traditioneel christelijke geloofsvoorstellingen en uitingsvormen terrein.

Bij de katholieken is sprake van een dubbele secularisering: niet alleen daalt het aantal katholieke kerkleden, maar bovendien participeren zij steeds minder in geloof en kerk. Nog maar 13% gelooft in het bestaan van een hemel (tabel 3.8), 17% in een persoonlijke God, een derde bidt dagelijks en minder dan de helft gelooft dat Jezus de Zoon van God is of door God gezonden. Interessant is wel dat paus Franciscus het vaakst wordt genoemd als iemand met een belangrijke en inspirerende boodschap.

Jonge katholieken tot 40 jaar zijn in veel opzichten meer recht in de leer en de praktijk dan oudere kerkleden. Deze jonge orthodoxie is een nieuw verschijnsel en duidt erop dat jongeren zich alleen nog tot de kerk voelen aangetrokken wanneer ze overtuigd gelovig zijn.

Bij de protestantse kerken is de secularisatie minder sterk. Weliswaar daalt ook het ledental van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), maar kerkgang en geloof blijven gelijk of dalen slechts beperkt. Zo geloofden in 2006 85% van de protestantse kerkleden in het goddelijk karakter van de persoon van Christus, in 2015 is dit nog altijd 77%. 

Het onversneden christendom is vooral ook te vinden bij de kleine (orthodoxere) protestantse kerken van bijvoorbeeld de bevindelijk gereformeerden of de evangelische gelovigen. Van hen gelooft 83% in een persoonlijke God, terwijl dit binnen de PKN en RKK respectievelijk 51% en 17% is. 

Spirituele revolutie stagneert

Tien jaar geleden ging men er nog van uit dat de nieuwe vormen van spiritualiteit in belang zouden toenemen, maar uit deze nieuwe editie van God in Nederland blijkt dat deze ‘spirituele revolutie’ niet verder doorzet. 31% van de Nederlanders beschouwt zichzelf als (enigszins) spiritueel, in diverse onderzoeken in de periode 2009-2012 lag dit cijfer op ruim 40%.

In de hedendaagse spiritualiteit is er sprake van een verschuiving van ‘verticale transcendentie’, in de zin van het geloof in God of een hogere macht en in een leven na de dood, naar ‘horizontale transcendentie’: bewust leven in het hier en nu, jezelf overstijgen en je verbonden voelen met anderen, de natuur of de kosmos. Dit wordt duidelijk geïllustreerd door het volgende percentage: ongebonden spirituelen geloven niet of nauwelijks in God: 1%. (tabel 3.2)

Zelfspiritualiteit, zoekreligiositeit, en openheid naar verschillende tradities worden door veel Nederlanders instemmend begroet, ook als men zelf niet gelovig of spiritueel is (tabel 6.1).

Mensen maken hun eigen religieuze kleurplaat

Grenzen tussen religie, spiritualiteit en zingeving zijn vervaagd. Binnen en buiten de kerken blijken er evenveel mensen te zijn die zich gelovig of spiritueel noemen. Ook voelt bijna een kwart van de bevolking (24%) zich met meerdere religies (enigszins) verwant. Daarbij komt de combinatie van christendom en jodendom het meest voor, vooral onder protestanten. Op de  tweede plaats komt de combinatie van christendom en boeddhisme. De betrokkenheid bij boeddhisme (of hindoeïsme) blijkt onder andere uit de beoefening van yoga of meditatie en in het geloof in reïncarnatie.

Persoonlijke omschrijvingen

Het onderzoek besteedt ruim aandacht aan persoonlijke omschrijvingen van geloof en spiritualiteit. Hierdoor krijgen de gepresenteerde cijfers meer reliëf. Zo geven de kerkleden aan hoe zij een liefdevolle God ervaren, terwijl bijvoorbeeld de groep van ongebonden spirituelen aangeeft hoe zij zich deel voelen uitmaken van een groter geheel. Uit het onderzoek blijkt overigens ook dat een derde van de respondenten zijn of haar geloof of spiritualiteit niet kon omschrijven.

Nationale verbondenheid

Vanouds heeft religie de functie van gemeenschapsvorming. Het onderzoek God in Nederland 2015 constateert dat terwijl de traditionele christelijke religie verzwakt, de onderlinge verbondenheid van Nederlanders bij bepaalde evenementen zoals sportwedstrijden van een nationaal team, herdenkingen en gebeurtenissen rond het koninklijk huis, onveranderd hoog is gebleven in vergelijking met 2006. De helft tot driekwart van de Nederlanders voelt zich op deze momenten van ‘civil religion’ één met zijn of haar landgenoten. Opvallend genoeg zorgen de landelijke politieke evenementen zoals Prinsjesdag en Tweede-Kamerverkiezingen veel minder voor gevoelens van verbondenheid, slechts bij ruim 20% van de Nederlanders, hetgeen ook een flinke daling betekent in vergelijking met 2006 

Cover God in Nederland

Het boek God in Nederland verschijnt bij uitgeverij Ten Have en is geschreven door Ton Bernts van de Radboud Universiteit en Joantine Berghuijs van de Vrije Universiteit Amsterdam, met medewerking van Joris Kregting. De interviews zijn van Christian van der Heijden. Met een voorwoord van Joep de Hart. Het boek ligt dinsdag  15 maart 2016 in de boekhandel